Ý nghĩa
Theo phong tục của người Việt, thời khắc quan trọng nhất của Tết Nguyên đán là đêm giao thừa, còn gọi là lễ Trừ tịch. Xét về ngữ nghĩa, “trừ” là trao lại chức quan, “tịch” là ban đêm. Lễ Trừ tịch được cử hành vào giờ Tý (từ 11 giờ đêm đến 1 giờ sáng), là khoảnh khắc bao hàm trong đó một giờ của năm cũ và một giờ của năm mới, khi quan Dương niên cũ giao lại công việc cho quan Dương niên mới tiếp nhận.
Tục lệ cúng giao thừa trong nhà và cúng giao thừa ngoài trời cũng từ đó mà hình thành, trở thành một nét đẹp trong văn hóa tín ngưỡng của người Việt.
Người xưa cho rằng có 12 vị Hành khiển đại vương và 12 phán quan nhà trời, tượng trưng cho 12 con giáp từ năm Tý đến năm Hợi, luân phiên trông coi việc dưới hạ giới. Vì vậy, mỗi năm trong bài văn khấn giao thừa khi dâng hương ngoài trời đều khấn danh vị của các vị quan Hành khiển cùng các vị phán quan tương ứng với năm đó.
Màu sắc bài vị, quần áo của các vị Hành khiển được quy định theo ngũ hành:
- Năm hành Kim (Canh, Tân): màu vàng
- Mộc (Giáp, Ất): màu trắng
- Thủy (Nhâm, Quý): màu xanh
- Hỏa (Bính, Đinh): màu đỏ
- Thổ (Mậu, Kỷ): màu đen
Sắm lễ
- Gà trống tơ luộc
- Bánh chưng (hoặc bánh tét)
- Đèn hoặc nến
- Hương
- Vàng mã
- Hoa
- Trầu cau
- Rượu, trà
- Một chiếc mũ chuồn bằng hàng mã
Văn khấn
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần, 3 lạy)
Nam mô Đương lai Hạ sinh Di Lặc Tôn Phật.
Nam mô Đông phương Giáo chủ Dược Sư Lưu Ly Quang Vương Phật.
Nam mô đức Bồ Tát Quán Thế Âm cứu nạn cứu khổ chúng sinh.
Con kính lạy chín phương trời, mười phương chư Phật, chư Phật mười phương.
Con kính lạy Hoàng thiên, Hậu thổ, Long mạch, Táo quân, chư vị Tôn thần, các cụ tổ tiên nội ngoại chư vị Tiên linh.
Nay phút giao thừa năm cũ ……… với năm mới ………
Chúng con là: ………………………… sinh năm: ………………, hành canh: ………………, tuổi (ví dụ: 75 tuổi), ngụ tại số nhà ………………, ấp/khu phố ………………, xã/phường ………………, quận/huyện/thành phố ………………, tỉnh thành phố ………………
Phút giao thừa vừa điểm, nay theo vận luật, tống cựu nghênh tân, giờ Tý đầu xuân, đón mừng Nguyên đán, tín chủ chúng con thành tâm tu biện hương hoa phẩm vật, nghi lễ cung trần, dâng lên trước án, cúng dàng Phật – Thánh, dâng hiến Tôn thần, tiến cúng tổ tiên, đốt nén tâm hương, dốc lòng bái thỉnh.
Chúng con kính mời:
Ngài bản cảnh Thành hoàng chư vị Đại vương,
Ngài bản xứ Thần linh Thổ địa, Hỷ thần, Phúc đức chính thần,
Ngài Ngũ phương, Ngũ thổ, Long mạch Tài thần,
Các ngài bản gia Táo phủ Thần quân và chư vị thần linh cai quản ở trong xứ này.
Cúi xin giáng lâm trước án, thụ hưởng lễ vật. Con lại kính mời các cụ Tiên linh, Cao tằng tổ khảo, Cao tằng tổ tỷ, Bá thúc đệ huynh, Cô di, Tỷ muội, nội ngoại gia tộc, chư vị Hương linh cúi xin giáng phó linh sàng, thụ hưởng lễ vật.
Tín chủ lại kính mời các vị vong linh Tiền chủ, Hậu chủ, Y thảo phụ mộc ở trong đất này, nhân tiết giao thừa, giáng lâm trước án, chiêm ngưỡng tân xuân, thụ hưởng lễ vật. Nguyện cho tín chủ minh niên khang thái, vạn sự cát tường, bốn mùa được bình an, gia đạo hưng long, thịnh vượng.
Tâm thành cầu nguyện, lễ bạc tiến dâng, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần, 3 lạy)