Ý nghĩa
Theo phong tục của người Việt, thời khắc quan trọng nhất của Tết Nguyên đán là đêm giao thừa, còn gọi là lễ Trừ tịch. Xét về ngữ nghĩa, “trừ” là trao lại chức quan, “tịch” là ban đêm. Lễ Trừ tịch được cử hành vào giờ Tý (từ 11 giờ đêm đến 1 giờ sáng), là khoảnh khắc bao hàm trong đó một giờ của năm cũ và một giờ của năm mới, khi quan Dương niên cũ giao lại công việc cho quan Dương niên mới tiếp nhận.
Tục lệ cúng giao thừa trong nhà và cúng giao thừa ngoài trời cũng từ đó mà hình thành, trở thành một nét đẹp trong văn hóa tín ngưỡng của người Việt.
Người xưa cho rằng có 12 vị Hành khiển đại vương và 12 phán quan nhà trời, tượng trưng cho 12 con giáp từ năm Tý đến năm Hợi, luân phiên trông coi việc dưới hạ giới. Vì vậy, mỗi năm trong bài văn khấn giao thừa khi dâng hương ngoài trời đều khấn danh vị của các vị quan Hành khiển cùng các vị phán quan tương ứng với năm đó.
Màu sắc bài vị, quần áo của các vị Hành khiển được quy định theo ngũ hành:
- Năm hành Kim (Canh, Tân): màu vàng
- Mộc (Giáp, Ất): màu trắng
- Thủy (Nhâm, Quý): màu xanh
- Hỏa (Bính, Đinh): màu đỏ
- Thổ (Mậu, Kỷ): màu đen
Sắm lễ
- Gà trống tơ luộc
- Bánh chưng (hoặc bánh tét)
- Đèn hoặc nến
- Hương
- Vàng mã
- Hoa
- Trầu cau
- Rượu, trà
- Một chiếc mũ chuồn bằng hàng mã
Văn khấn
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần, 3 lạy)
Kính lạy:
Chín phương Trời, mười phương chư Phật, chư Phật mười phương.
Đức Đương lai Hạ sinh Di Lặc Tôn Phật.
Đức Bồ Tát Quán Thế Âm cứu nạn cứu khổ chúng sinh.
Hoàng thiên, Hậu thổ, chư vị Tôn thần.
Ngài Cựu niên Đương cai Hành khiển.
Ngài Đương niên Thiên quan Hành khiển.
Các ngài Ngũ phương, Ngũ thổ, Long mạch, Táo quân, chư vị Tôn thần.
Nay là phút giao thừa năm ……………………… sang năm ………………………
Chúng con là: ………………………, sinh năm ………………………
Hành canh: ………………………, tuổi ………………………
Cư ngụ tại số nhà ………………………, ấp/khu phố ………………………
Xã/phường ………………………, quận/huyện ………………………
Tỉnh/thành phố ………………………
Nhân phút thiêng liêng giao thừa vừa tới, năm cũ qua đi, đón mừng năm mới, âm dương khang thái, vạn tượng canh tân. Nay ngài Thái Tuế Tôn thần trên vâng lệnh Ngọc Hoàng Thượng Đế, giám sát vạn dân, dưới bảo hộ sinh linh, tảo trừ yêu nghiệt.
Quan cũ về triều, lưu phúc lưu ân. Quan mới xuống thay, thể đức hiếu sinh, ban tài tiếp lộc. Nhân buổi tân xuân, tín chủ chúng con thành tâm sửa biện hương hoa phẩm vật, nghi lễ cung trần, dâng lên trước án, cúng dâng Phật Thánh, kính hiến Tôn thần, đốt nén tâm hương, dốc lòng bái thỉnh.
Chúng con kính mời:
- Ngài Cựu niên Đương cai Thái Tuế
- Ngài Tân niên Đương cai Thái Tuế chí đức Tôn thần
- Ngài Bản cảnh Thành hoàng chư vị Đại vương
- Ngài Bản xứ Thần linh Thổ địa
- Ngài Hỷ thần, Phúc đức chính thần
- Các ngài Ngũ phương, Ngũ thổ, Long mạch, Tài thần
- Chư vị Bản gia Táo quân
- Chư vị Thần linh cai quản trong xứ này
Cúi xin giáng lâm trước án, thụ hưởng lễ vật.
Nguyện cho tín chủ: Minh niên khang thái, vạn sự tốt lành, bốn mùa tấm tiết được chữ bình an, gia đạo hưng long thịnh vượng, bách sự hanh thông, ngày ngày được hưởng ân Trời, Phật, chư vị Tôn thần.
Chúng con kính cẩn tiến dâng lễ vật, thành tâm cầu nguyện.
Cúi xin chín phương Trời, mười phương chư Phật cùng chư vị Tôn thần chứng giám, phù hộ độ trì.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần, 3 lạy)